UKID Faaliyeti

Uluslararası Kalkınma ve İşbirliği Derneği (UKİD) tarafından Ümraniye Belediyesinin katkılarıyla Sarı Saltuk Kültür Merkezi’nde düzenlenen konferanslar dizisinin bu haftaki konusu Ahıska Türkleri oldu.

19 Kasım Perşembe akşamı saat 19.30’da yoğun katılımla başlayan “Iztırap Dolu Bir Tarih: Ahıska Türkleri” konferansının açılış konuşmasında, 14 Kasım 1944 gecesi yük vagonlarına bindirilerek Türkistan bozkırlarına ve Sibirya’ya sürülen Ahıska Türklerinin, tüm baskı ve asimilasyon politikalarına rağmen Türklük bilincinden, İslam inancından ve vatan sevgisinden taviz vermediği ifade edildi. Programın konuşmacısı Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Uzmanı Dr. Mehmet Şahin, kendisinin de Ahıska kökenli ve Artvin Yusufelili olduğunu belirterek, bir sivil toplum kuruluşunda ilk kez bu kadar ilgili bir topluluğa hitap etmekten duyduğu memnuniyeti dile getirdi.

Konuşmasına, mekâna adını veren 13. yüzyıl gönül erlerinden Sarı Saltuk’u anarak başlayan Şahin, Sarı Saltuk’un hoşgörü, cesaret, iman ve birleştirici ruhunun bugün Türk-İslam dünyasının en çok ihtiyaç duyduğu özgüveni temsil ettiğini kaydetti.

Ahıska’nın coğrafi ve stratejik önemine değinen Şahin, bölgenin Ardahan, Artvin, Kars ve Iğdır hattının hemen ötesinde yer aldığını, Anadolu ile Kafkasya arasında ticaret ve kültür köprüsü görevi gördüğünü belirtti. Osmanlı döneminde camileri, medreseleri ve ticarethaneleriyle önemli bir merkez olan Ahıska’nın 1829 Edirne Antlaşması ile sınır dışında kalmasının tarihsel bir kırılma yarattığını ifade eden Şahin, bölge halkının bu ayrılığı hafızasında şu beyitle yaşattığını hatırlattı:

“Ahıska bir gül idi gitti, / Bir ehl-i dil idi gitti,

Söyleyin Sultan Mahmud’a, / İstanbul’un kilidi gitti.”

14 Kasım 1944 sürgününün bir gecede alınıp uygulanan ani bir karar olmadığını, sistemli bir hazırlık sürecinin ardından geldiğini ifade eden Şahin, bölgede toplumu harekete geçirebilecek kanaat önderleri ve aydınların tek tek tasfiye edildiğini, silah taşıyabilecek erkeklerin cepheye alındığını, köylerde ise yalnızca kadın, çocuk ve yaşlıların bırakıldığını söyledi. Şahin, sürgünün en acı tezatlarından birine dikkati çekerek, Ahıskalıların kendi elleriyle döşedikleri demiryolu hatlarının sonradan kendilerini vatanlarından koparan sürgün vagonlarına yol olduğunu ifade etti.

14 Kasım gecesi askerlerin kapıları tüfek dipçikleriyle kırarak halka yalnızca iki saat mühlet verdiğini aktaran Şahin, insanların kışlık olarak sakladıkları mısırı (“lazut”) bile yanlarına alamadan evlerinden çıkarıldığını anlattı. Sıfırın altında 30-35 dereceyi bulan soğukta, hayvan ve yük taşımak için kullanılan vagonlara 80 ila 90 kişinin bindirildiğini belirten Şahin, haftalarca süren yolculuk boyunca açlık, soğuk ve salgın hastalıklar nedeniyle yaklaşık 17 bin kişinin vagonlarda hayatını kaybettiğini, cenazelerin defnedilmesine izin verilmeyerek vagon kapılarından dışarı bırakıldığını kaydetti.

Sürgün edilen yaklaşık 100-110 bin Ahıska Türkünün Kazakistan, Özbekistan ve Kırgızistan gibi bölgelere dağıtıldığını belirten Şahin, birçok ailenin birbirinden habersiz kaldığını, hâlâ babasının ya da dedesinin akıbetini bilmeyenlerin bulunduğunu söyledi. Ağır çalışma koşulları ve kısıtlı özgürlükler altında bataklıkları kurutarak tarım arazisine dönüştüren Ahıskalıların, özellikle Fergana Vadisi’nde yaşanan provokasyon ve saldırılar sonucunda yeniden göç etmek zorunda kaldığını hatırlatan Şahin, bu zorunlu yer değiştirmelerin yakın dönemde Rusya-Ukrayna Savaşı ile tekrarlandığına dikkati çekti.

Ahıska Türklerinin 82 yıldır ve dört nesildir anavatanlarına toplu dönüş hakkından mahrum bırakıldığını vurgulayan Şahin, Birleşmiş Milletler ve Avrupa Birliği normlarına rağmen Ahıska’ya toplu dönüşün fiilen engellendiğini belirterek, uluslararası hukukun Türk ve Müslüman topluluklar söz konusu olduğunda işlemediğini dile getirdi.

Türkiye’nin son dönemde Ahıska Türklerine yönelik vatandaşlık ve iskân konusunda önemli adımlar attığını kaydeden Şahin, Erzincan’ın Üzümlü ve Bitlis’in Ahlat ilçeleri başta olmak üzere oluşturulan yaşam alanlarıyla, ayrıca Artvin, Ardahan, Erzurum, Trabzon ile İstanbul’un Beykoz ve Şile gibi bölgelerindeki yerleşimlerle soydaşlara kucak açıldığını ifade etti.

Tarihi ve uluslararası siyaseti karşılaştırmalı bir perspektifle okumanın önemine işaret eden Şahin, Ahıska sürgünü ile Bosna Savaşı, Kosova ve Filistin’de uygulanan zulüm yöntemleri arasındaki benzerliklere dikkati çekti. Her coğrafyada önce erkeklerin ve kanaat önderlerinin tasfiye edildiğini, ardından kadınların, çocukların ve kültürel hafızayı taşıyan kütüphanelerin hedef alındığını belirten Şahin, Bosna’nın merhum lideri Aliya İzzetbegoviç’in direniş bilincine ve Kosova’daki mücadeleye atıfta bulundu.

Mazlum coğrafyaların umudunun güçlü bir Türkiye olduğunu ifade eden Şahin, savunma sanayiindeki millî atılımların ve birlik ruhunun önemini, hocası Prof. Dr. Ahmet Şimşirgil’in “Bizsiz bize yetmezdi güçleri, bizimle güçlenerek yettiler bize” sözüyle özetledi.

Konferansın soru-cevap ve katkı bölümünde salondan gelen tarihsel paylaşımlar da programa zenginlik kattı. Katılımcılardan biri, arşiv belgelerine dayanarak Ümraniye’nin 3 Mayıs 1906’da II. Abdülhamid’in fermanıyla köy statüsünde kurulduğunu, bu tarihten önce 1897’de Musahip Cevher Ağa tarafından yaptırılan Cevher Ağa Camii çevresine 93 Harbi (1877-1878 Osmanlı-Rus Harbi) sonrasında yerleşen ilk muhacirler arasında 15 haneden oluşan Ahıska Türklerinin de bulunduğunu aktardı. Ümraniye Belediyesinin yayımladığı Ümraniye Tarihi belgelerinde de yer aldığı belirtilen bu bilginin, ilçenin Ahıska ile kadim bağını ortaya koyduğu ifade edildi.

Programda ayrıca Gürcistan’daki Taşbaşı Köyü gözlemleri, Kıpçak Türkleri, 1864 Çerkes sürgünü ile Ahıska sürgünü arasındaki tarihsel farklar ve II. Dünya Savaşı yıllarındaki denge siyaseti konularında da fikir alışverişinde bulunuldu.

Programın kapanışında moderatör tarafından, 26 Kasım Perşembe günü Türk Devletleri Teşkilatı Aksakallar Konseyi Kıbrıs Aksakalı Dr. Oktay Öksüzoğlu’nun katılımıyla “Bir Milletin Hafızasından Ortak Geleceğe: Kıbrıs Türklerinin Varoluş Mücadelesi ve Türk Dünyasıyla Ortak Tarih, Ortak Gelecek” başlıklı konferansın gerçekleştirileceği duyuruldu.